Delta Instituut — Articles

Because the future doesn't build itself — why we are continuing as the Delta Instituut

Wed, 22 Apr 2026 00:00:00 GMT

"For things to stay as they are, everything must change."<br> - Giuseppe Tomasi di Lampedusa

The question of technology and innovation

Technology plays an ever-growing role in our lives. Anyone submitting information to the government today rarely does so by letter or at a counter. We expect the government to be digitally available 24 hours a day, and to execute the most complex schemes flawlessly and at scale. The government is therefore more than a collection of agreements and laws: it is the largest technology operation in the Netherlands. Whether that operation runs well determines whether citizens receive what they are entitled to, and whether what politics decides can actually be carried out.

Our economy has changed dramatically too. The technology sector has been the fastest-growing industry in the world for half a century, reflected in the fact that nearly every domain of our society now runs on it. That technological innovation has brought us prosperity, but in many areas it has also made us increasingly dependent on foreign powers and companies.

Recently, that second question has become ever more urgent. With the rise of AI, software can do more and more things previously thought impossible. The scale and capability of AI are growing at an unmatched pace, and with it the speed at which it replaces the old economy.

Meanwhile, Dutch society is not standing still. An aging population is driving up healthcare costs and pension burdens, with fewer and fewer workers per retiree. If we want to preserve the welfare state, we must be able to do more with less. An innovative economy is the only sustainable solution.

Technology and innovation must become Dutch core competencies. If we fail to do this, sooner or later we hit the wall. But if we succeed, we can build a future of broad prosperity, while keeping a grip on our digital infrastructure and continuing to set our own values.

We are optimistic that this is possible, and convinced that it is necessary.

Why? Because we know Dutch history. A history full of examples of having to reinvent ourselves, and coming back stronger. After the eighteenth century with the industrial revolution, after the Second World War with the reconstruction, and after the flood disaster with the Delta Works. Periods that prove we are builders, and that as a country we are capable of pulling off great public works. And not unimportantly: periods that prove progress is worth fighting for, and can translate into a higher standard of living for everyone.

What we have already achieved

Over the past two years, we at Herprogrammeer de Overheid have tried to help build that vision. With the parliamentary Committee on Digital Affairs, we wrote a policy paper for a stronger digital government, many ideas from which ended up in the coalition agreement. We worked on reforming central government procurement, so that the government has access to a broad range of Dutch products and services. And we worked with government organizations on citizen-centered software, to show that building in multidisciplinary teams leads to cheaper software and better public services.

We also co-wrote the AI Plan, to better prepare the Netherlands for the opportunities and threats arising from AI. In it, we argued among other things for a national AI research center, the establishment of an AI safety institute, and a National Agency for Disruptive Innovation (NADI) that can force technological breakthroughs to solve the biggest societal problems. These plans, too, made it into the coalition agreement.

And yet we are only at the beginning

None of these dossiers is finished. On the contrary, their importance has only grown. Our donors enable us to do this work independently. And thanks to these donors, we can now extend this work to even more themes. We continue under the name Delta Instituut, to express that broader ambition.

We do this somewhat differently than others. Those who know us know we are hard to categorize. We publish articles, but we are not journalists. We talk to politicians, but we are not lobbyists. We build alongside the civil service, but we are not consultants.

What we are is results-driven. The questions facing our country cannot be solved from the sidelines. That is why we stand behind the people trying to make the Netherlands resilient and prosperous, until the work is done.

But we cannot do it alone. We are looking for more forward-thinking people who want to build with us and are willing to step into the arena. You can find our open positions below.

We set the bar high: for ourselves, for politics, and for the government. Because the biggest problems of our time cannot be solved by thinking small.

It is time to take on ambitious projects again. To unshackle the government where it has stalled. To aim for the absolute world top in scientific and technological innovation. And to translate that into broad prosperity and a high standard of living, now and in ten years.

The future will wait no longer.

On behalf of Delta Instituut,

Five proposals for a future-proof government (in Dutch)

Thu, 10 Jul 2025 00:00:00 GMT

1. Creëer een minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering

Digitale infrastructuur vormt de ruggengraat en de voordeur van de overheid. Door samen te werken met de politiek en de ambtenarij bouwen wij aan de digitale slagkracht van de overheid.

Wij geloven dat goede digitalisering vertrekt vanuit de burger, niet vanuit de organisatielogica, en dat beleid, uitvoering en techniek gelijktijdig moeten optrekken. Met kleine, wendbare teams, een cultuur van experimenteren en radicale transparantie laten we zien dat digitale vernieuwing niet synoniem hoeft te zijn met budgetoverschrijding of vastgelopen systemen.

Stel een Minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering aan, met het mandaat om digitaliseringsstandaarden te handhaven en daarmee een stoplichtfunctie te zijn voor elke euro die naar digitalisering gaat.

2. Creëer een Nederlandse Digitale Dienst

Tech talent zit nu overal in de overheid, maar zelden in de bestuurskamer. Daardoor worden er vaak projecten opgestart zonder dat er goed is gekeken naar de digitale strategie, of is geleerd van fouten in het verleden.

Landen zoals Engeland, Taiwan en Estland hebben daarom een digitale dienst opgericht. Een centrale club met bouwen in het DNA, die andere organisaties ondersteunt.

Een Nederlandse Digitale Dienst kan best practices ontwikkelen voor hoe je bouwt binnen de overheid. Met multidisciplinaire teams kunnen ze optreden als vliegende keep waar nodig, en prototypes bouwen om de burger te betrekken bij het ontwerpproces.

Natuurlijk moet deze dienst geleid worden door een minister, maar belangrijker nog: een hele hoop goede technische mensen.

Maak €50 miljoen vrij voor de oprichting van een Nederlandse Digitale Dienst, die direct rapporteert aan de minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering. De dienst moet met multidisciplinaire teams ondersteuning kunnen bieden aan de rest van de overheid.
Bij ICT-projecten boven de 5 miljoen euro wordt het bouwen van prototypes tijdens de beleidsontwikkeling verplicht gesteld. De Digitale Dienst verstrekt bindende richtlijnen en advies over de kwaliteit van het ontwerp. De praktische uitvoerbaarheid voor burgers staat centraal en wordt expliciet gevalideerd.

3. Betaal technisch talent in vaste dienst hetzelfde als zzp’ers

Tech talent bij de overheid krijgt veel te weinig betaald. Of is dat eigenlijk wel zo? Laten we de cijfers er eens bijpakken. Wie aan de slag gaat bij de overheid in schaal 12 krijgt gemiddeld zo’n €107.000 per jaar, inclusief pensioen, vakantiedagen en individueel keuzebudget. Daarnaast maakt de overheid nog zo’n €26.000 aan overheadkosten voor bijvoorbeeld kantoorkosten, voor een totaal van €133.000 per jaar.

Voor diezelfde persoon als zzp’er is de overheid €102,65 (excl. btw) per uur kwijt. De overheid heeft bedacht dat zzp’ers gemiddeld 1364 productieve uren per jaar schrijven, wat neerkomt op een bedrag van €140.000 per jaar. Een kleine stijging van 5%, maar niets geks. In de praktijk kunnen zzp’ers echter gemiddeld gewoon 34 uur per week schrijven, ofwel zo’n 1727 uur per jaar. Dat komt neer op een salaris van ruim €177.276 per jaar. Zelfs na 20% pensioenafdrachten is dat nog steeds €141.000 per jaar. Onder de streep is het niet vreemd dat veel mensen deze €141.000 verkiezen boven de €107.000 die je krijgt als je in dienst treedt.

Door zzp’ers zo lucratief te betalen heeft de overheid in de afgelopen jaren technisch talent weten te vinden, ondanks dat hun eigen salarissen niet marktconform zijn. Dat moet anders, want het is veel beter voor de overheid als mensen deel zijn van de organisatie.

De oplossing is simpel: creëer een apart salarispad voor technici, waarbij de salarissen wél marktconform zijn. Ook moeten we inhoudelijke expertise beter gaan waarderen. Nu kan je alleen promotie maken naar de hogere schalen als je bereid bent om mensen te gaan managen. Voor technici moet het ook mogelijk zijn om promotie te maken op basis van hun technische kennis en individuele bijdrage. Zo houden we ook op senior niveau de technici aan boord.

Creëer een apart salarispad voor technici, waarbij de netto salarissen na pensioenafdrachten gelijk getrokken worden met de huidige zzp-tarieven.
Maak het mogelijk om binnen dit carrièrepad op basis van inhoudelijke kennis promotie te maken tot de hoogste schalen.

4. Programma Toekomstbestendige Rijksdienst

Het gaat niet goed met de slagkracht van de overheid. Tussen 2015 en 2022 daalde de productiviteit bij de uitvoeringsorganisaties met 14% ten opzichte van het bedrijfsleven. We hebben nu al 60.000 fte extra nodig om de dalende productiviteit bij de uitvoeringsorganisaties op te vangen. Als deze trend zich doorzet moet het Rijk dankzij verdere daling en verloop in 2032 nog eens 95.000 extra fte aannemen.

Intussen is op de beleidsdepartementen tussen 2013 en 2023 het aantal fte met 55% gestegen. En bestaan die departementen inmiddels voor 50% uit toezichtfuncties zoals juristen en communicatie. Veel van de groei op beleidsdepartementen vertaalt zich vervolgens weer in extra werk voor uitvoeringsorganisaties. Ook is de totale omvang van het Rijks explosief gestegen:

Hoe gaan we dit schip keren? Tussen 2006 en 2010 hadden we al een programma die dit succesvol deed; het Programma Vernieuwing Rijksdienst. Het wordt tijd om dit recept te herhalen.

Maak de minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering verantwoordelijk voor een Programma Toekomstbestendige Rijksdienst. Dit programma krijgt net zoals in het verleden een taakstelling voor productiviteitswinst in (1) budget, (2) fte en (3) externe inhuur. Vervolgens kan er per organisatie worden gekeken hoeveel winst er kan worden geboekt.

Die doelen kunnen bereikt worden door slimmer te gaan werken, zoals we in het verleden bijvoorbeeld de backoffice van het Rijk hebben gebundeld. Er zijn nu vooral twee andere ingrepen nodig.

Allereerst verticaal. In de waterval van de overheid is het nu zo dat beleidsdepartementen vaak grotendeels de lijnen uitzetten, om die vervolgens als done deal te presenteren aan de uitvoeringsorganisaties. Plannen zijn daardoor vaak te complex en lopen vertraging op in de uitvoering. Door uitvoering en beleidsdepartementen op gelijke voet samen te laten werken kan er veel tijd en geld worden bespaard, en zetten we een grote stap naar simpelere dienstverlening voor de burger.

Dan horizontaal. Een hoop dossiers raken meerdere ministeries. Denk bijvoorbeeld aan ons toeslagensysteem, waar 7 beleidsteams, 6 CIO’s en 2 werkorganisaties aan werken. Als het binnen de overheid al zo ingewikkeld is, hoe kan het dan ooit naar de burger simpel worden gemaakt? Het zou goed zijn als we horizontaal meer gaan samenvoegen zodat er bij dit soort opgaven één centraal team verantwoordelijkheid krijgt om knopen door te hakken.

Creëer een Programma Toekomstbestendige Rijksdienst met een taakstelling voor krimp in de bedrijfsvoering. Hierbij worden bindende richtlijnen meegegegeven voor (1) budget, (2) fte en (3) externe inhuur, op basis van de geschatte efficiëntiewinst die mogelijk is per organisatie.
Dit programma leidt rijksbrede initiatieven voor aanjagen van verbetering van de bedrijfsvoering. Denk hierbij onder andere aan het dichter bij elkaar plaatsen van beleid, uitvoer en techniek, en het creëren van interministeriële teams met mandaat rondom opgaven die verkokering overstijgen.
Maak de minister voor Digitale Zaken & Bedrijfsvoering eindverantwoordelijke voor dit programma. Stel ook een ministeriële commissie samen met ook de minister-president, vice-mp, en ministers van Financiën en BZK.
Stel voor de minister-president een raadadviseur aan op digitalisering en bedrijfsvoering

5. Centraliseer en vereenvoudig inkoop

De huidige aanbestedingsprocedures zijn lang en vergen veel juridische kennis. Als gevolg zijn er slechts een paar grote bedrijven die vrijwel alle grote aanbestedingen op het gebied van digitalisering naar zich toe weten te trekken.

Dat kan beter: in het Verenigd Koninkrijk hebben ze hun aanbestedingsproces in 2015 al op de schop genomen, en daarmee bespaarde ze in 2024 £4,9 miljard pond in één jaar! Hoe bereikten ze dat? In plaats van maar een paar bedrijven de kans te geven om zich in te schrijven op opdrachten, mag iedereen deel worden van een raamwerkovereenkomst. Ook knippen zij grote aanbestedingen op in kleinere opdrachten, en hebben ze hun inkoopcentra gebundeld. In 2015 leverden 169 MKB’ers diensten aan de Britse overheid, inmiddels zijn dat er meer dan 7500+.

Wij staan op hetzelfde punt als de Britten in 2015, en kunnen dus miljarden besparen door de markt toegankelijker en eerlijker te maken. Natuurlijk vergt dat technische expertise aan de kant van de overheid. Daarom is het logisch om de minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering dit te laten vormgeven met zijn Digitale Dienst.

Geef de minister samen met zijn Digitale Dienst het mandaat om bindende standaarden op het gebied van digitale inkoop te creëren
Creëer één centraal inkooppunt voor digitale diensten, cloudhosting en digitale infrastructuur, dat zich actief inzet voor marktverbreding en naleving van vastgestelde standaarden.
Stel raamwerkovereenkomsten permanent open voor de gehele markt

Break the waterfall model in government (in Dutch)

Wed, 02 Oct 2024 00:00:00 GMT

Uit het archief: De oorzaak van deze uitloop wordt vaak gezocht in de complexiteit van de opdracht, of de beperkte hoeveelheid beschikbare programmeurs. Dat kan echter niet alles verklaren; ook succesvolle projecten hebben immers te maken met deze moeilijkheden. Het accuratere antwoord werd al eens gegeven door Jennifer Pahlka in haar boek "Recoding America", dat haar tijd beschrijft als plaatsvervangend CTO in de Obama-regering. Haar diagnose is even kloppend voor de VS als voor Nederland: ICT is letterlijk ondergeschikt in het proces van wetsontwerp.<sup>1</sup>

Dat proces neemt de vorm aan van een waterval. Bovenaan de waterval gaan beleidsmedewerkers aan de slag om het programma van de regering te vertalen naar concrete plannen. In het midden van de waterval wordt met een summiere uitvoeringstoets beoordeeld of die plannen ook haalbaar zijn voor de uitvoeringsorganisaties. Als de wet wordt aangenomen door de Tweede Kamer, mogen programmeurs onderaan de waterval aan de slag om het systeem daadwerkelijk te bouwen. Vaak gebeurt dit door een private partij, die van de overheid tot in detail te horen krijgt hoe het systeem eruit moet zien. Een paar jaar later wordt het systeem gelanceerd. Of althans, dat is het idee.

De realiteit is een stuk weerbarstiger. Tijdens het bouwen lopen programmeurs namelijk vaak tegen een hoop problemen aan. Het bestaande ICT-landschap kan de gegevens niet aanleveren, de oude code werkt anders dan gedacht, of de keuzes die in het ontwerp simpel leken, blijken in de praktijk veel meer tijd te kosten. Het vooraf ‘toetsen’ van dit soort problemen—zonder een regel code te hebben geschreven—blijkt vaak een wassen neus. Omdat onderaan de waterval de systeemeisen al vast staan, kan het project echter geen kant meer op. Dit kan resulteren in projecten die jarenlang voortslepen en zelfs met allerlei evidente problemen online gaan, zoals bij de Omgevingswet gebeurde. Het resultaat is een burger die zich in allerlei bochten moet wringen om de tekortkomingen van het systeem op te vangen.

De meeste software die men dagelijks gebruikt, wordt dan ook niet meer op deze ‘waterval’-manier gebouwd. In plaats daarvan gaan tech-savvy organisaties iteratief te werk: zodra je een beeld hebt van de richting die je op wilt, ga je aan de slag om een prototype te bouwen en om feedback op te halen bij gebruikers. Daarmee sla je twee vliegen in 1 klap: omdat niet vaststaat hoe je gaat bouwen, kun je nog van route wisselen als je tegen technische problemen aanloopt. En omdat je direct met je gebruikers praat, kun je je dienst intuïtiever en gebruiksvriendelijker maken.

Dat klinkt geweldig, maar is het ook mogelijk voor de overheid? Jazeker, maar dan moet zij wel op een aantal vlakken worden ‘hergeprogrammeerd’. Allereerst is het belangrijk dat we de waterval doorbreken, en technici en uitvoeringsorganisaties vanaf dag 1 betrekken bij het beleidsontwerp. Techniek kan dan zo snel mogelijk aan de slag met het daadwerkelijk programmeren van prototypes. Zo worden technische obstakels snel geïdentificeerd, kan er feedback worden opgehaald van burgers, en kan het ontwerp worden aangepast als er betere routes mogelijk blijken.

Noodzakelijk voor deze werkwijze is dat we stoppen met het uitbesteden van volledige ICT-systemen. Dan ontstaat er namelijk een opdrachtgever-opdrachtnemer relatie, waarbij de overheid in dikke contracten vastlegt wat er moet gebeuren. Zo kan de bouwer niet meer bijsturen als die tegen een muur aanloopt. Bovendien wordt hiermee kritieke kennis over de schutting gegooid. Als het systeem onvermijdelijk een keer moet worden gemoderniseerd, omdat beleid wijzigt of de technologie veroudert, dan is de overheid vaak afhankelijk van de originele verkoper en schieten de kosten door het dak.

In plaats daarvan moet de overheid ICT gaan omarmen als kerncompetentie, en multidisciplinaire teams neerzetten die helpen met het ontwerpen, bouwen en onderhouden van systemen. Deze teams werken niet op projectbasis, maar blijven het systeem en dienstverlening verbeteren, ook na lancering. Vanzelfsprekend kunnen er altijd deelcomponenten worden uitbesteed aan de markt, zolang de kennis en het stuurmanschap maar intern blijven. Juist voor goede uitbesteding is interne expertise immers cruciaal.

Landen om ons heen laten zien dat dit goed mogelijk is. Zo heeft de Government Digital Service in het Verenigd Koninkrijk de overheid met deze werkwijze binnen een paar jaar al 4 miljard pond kunnen besparen. Nog belangrijker: dankzij hun eerste project GOV.UK kunnen Britten nu op één overzichtelijke plek zien wat ze van de overheid kunnen verwachten.

Voor betere en goedkopere dienstverlening hoeft ook het gebrek aan programmeurs geen obstakel te zijn. Wij kennen genoeg toptalent in de tech industrie die zich met liefde een paar jaar zou willen inzetten voor een betere digitale overheid. Maar dan is het wel aan de overheid om te zorgen voor een omgeving waarin zij hun beste werk kunnen doen. Dat begint bij het doorbreken van de waterval.