Delta Instituut — Artikelen

Deel 2: Tien jaar hervorming, dezelfde 5 winnaars

Tue, 16 Jun 2026 00:00:00 GMT

Een paar weken geleden was het Verantwoordingsdag. Op die dag legt het Rijk publiekelijk verantwoording af over de besteding van elke publieke euro. Departementen publiceren hun jaarrekeningen, de Algemene Rekenkamer presenteert haar verantwoordingsonderzoek, en de Tweede Kamer debatteert over waar we ons geld aan besteden. Maar wat er niet wordt besproken, en wat niet wordt gemeten, is bij wie het geld terechtkomt.

Een eerste blik op de cijfers laat zien dat dit niet bepaald een gelijk speelveld is. In 2015 publiceerde expertisecentrum PIANOo onderzoek waaruit bleek dat 1% van de Nederlandse bedrijven 79% van de totale aanbestedingswaarde naar zich toetrok.1

Er zijn veel redenen te bedenken waarom zulke grote marktconcentratie problematisch is. Voorop staat dat een geconcentreerde markt weinig concurrentie kent, en de belastingbetaler dus meer betaalt dan nodig. Maar marktconcentratie is meestal ook een symptoom van een onderliggend stelsel dat nieuwe spelers uitsluit, via ontoegankelijke procedures en vaste aanbieders die hun eigen contracten weten te verlengen met vendor lock-in. Het is dus ook vooral bureaucratisch, duur en onrechtvaardig. Daar komt bij dat langdurige afhankelijkheid van dezelfde bedrijven processen laat vastroesten, waardoor vernieuwing geen kans krijgt en de overheid niet wendbaar kan optreden.

De laatste jaren is daar het argument van soevereiniteit bij gekomen. De bedrijven waarvan de overheid afhankelijk is, zijn immers meestal ook nog eens Amerikaans. Naast een geopolitiek risico sluiten we met beperkte markten dus ook nog eens onze eigen bedrijven uit, en daarmee onze eigen economie.

Of je nu vanuit de burger, de overheid of de Nederlandse markt redeneert: competitieve markten zijn beter voor iedereen, behalve voor buitenlandse aandeelhouders.

Tien jaar aan hervormingen

Ook de overheid zag het belang van hervormingen in. Tussen 2015 en 2025 voerde het Rijk dan ook vier opeenvolgende hervormingsprogramma's door in een poging het landschap te verbeteren.

In vogelvlucht:

De eerste fase van hervormingen was organisatorisch. De commissie-Elias schatte in 2014 de jaarlijkse verspilling bij rijks-IT op €1 tot €5 miljard euro.2 Naar aanleiding van het rapport werden negentien Inkoopuitvoeringscentra (IUC's) opgericht om kennis te bundelen en gezamenlijk in te kopen. Ook werd het Bureau ICT-toetsing (later AcICT) ingesteld om grote projecten te beoordelen, met bevoegdheid om aan de kamer te rapporteren.

De tweede fase was normatief. Vanaf 2016 werd Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI) rijksbeleid: er werd aanbevolen om sociale criteria, milieu-eisen en ruimte voor innovatieve oplossingen op te nemen in inkoopdocumenten.

De derde fase was financieel. Het strategisch leveranciersmanagement (SLM) voegde de acht grootste technologieleveranciers van het Rijk (AWS, Google, IBM, KPN, Microsoft, Oracle, Red Hat, SAP) samen onder centrale monitoring. De gedachte was dat wie geconcentreerd inkoopt, ook geconcentreerd kan onderhandelen. Het Rijk gaf via dit systeem in 2020 €126 miljoen euro uit aan die acht leveranciers. In 2024 was dat €230 miljoen, een stijging van bijna 83% in vier jaar.34

De vierde fase breekt nu aan en is bundelend. Momenteel ligt op de bestuurstafels een plan voor een ingrijpende hervorming: de samenvoeging van de twaalf Inkoopuitvoeringscentra van het Rijk tot een kleiner aantal thematische expertisecentra. Vanaf januari 2027 is het nieuwe stelsel als het goed is klaar. Parallel wordt er gekeken naar objectievere gunningscriteria en wordt inkoopdata in TenderNed transparanter gemaakt.5

Wie al deze hervormingen bij elkaar optelt, ziet dat er veel wordt verschoven in de organisatie van inkoop. De trend is meer centralisering, meer bundeling van kennis, en meer focus op waardengedreven inkopen. Maar toch heeft het nog niet tot een toegankelijkere en rechtvaardigere markt geleid. In de tien jaar na het rapport van PIANOo, trokken de top vijf IT-bedrijven nog steeds maar liefst 67,6% van alle grote contracten naar binnen.6 Welk gedeelte van de totale aanbestedingswaarde dat vertegenwoordigde? Niemand die het weet (hierover later meer).

De hervormingen hebben ook nog niet geleid tot betere IT-resultaten, of kleinere opdrachten die toegankelijk zijn voor mkb'ers. De Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk in 2025 telde maar liefst 193 IT-projecten boven de €5 miljoen euro, bijna een verdubbeling ten opzichte van de 102 in 2021. De gemiddelde kostenoverschrijding steeg van 21 procent in 2023 naar 45 procent in 2025. En slechts 45 procent van deze projecten heeft een verplicht CIO-oordeel ontvangen vóór de start, terwijl de afspraak is dat alle grote IT-activiteiten dat oordeel moeten krijgen.7

Ook de evaluatie van het beleid op Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen, eind 2024, was helder: opdrachtgevers vonden MVOI-doelen "ondergeschikt aan andere criteria" en werden er daarnaast simpelweg niet op afgerekend.8 Bijna de helft van de departementen had nog steeds geen gepubliceerd actieplan, tien jaar na de invoering.

Hoe doet Nederland het ten opzichte van Europa?

Wie wil weten waarom het maar niet lukt om de marktconcentratie te verminderen, kan Nederland het beste vergelijken met andere landen. Het Single Market Scoreboard van de Europese Commissie vergelijkt het aanbestedingsgedrag van alle lidstaten op acht prestatie-indicatoren. Nederland scoort op drie plaatsen opvallend anders dan het gemiddelde.

Het aandeel directe gunningen—opdrachten die onderhands worden gegund zonder formele aanbestedingsprocedure—is 12%.9 Het Europese gemiddelde is 5%. Daarmee besteedt Nederland 2,4 keer vaker onderhands aan dan de gemiddelde EU-lidstaat. Directe gunningen onder de Europese drempel zijn niet illegaal, maar als structureel patroon zeggen ze iets over de mate waarin concurrentie wordt vermeden. En dit aantal loopt op; in 2018 werden er rijksbreed 510 niet-competitieve procedures geregistreerd. In 2024 waren dat er 1548.10

Daarnaast is het een belangrijk signaal hoe vaak mkb'ers contracten winnen, en hoe groot een deel van de opdrachtwaarde zij binnen weten te slepen. In Nederland gaat 45% van de opdrachten naar een mkb'er, terwijl dit in Europa gemiddeld 72% is.

Het aantal opdrachten dat wordt opgeknipt zodat kleinere partijen mee kunnen dingen, is dan ook slechts 16%, ten opzichte van het Europese gemiddelde van 32%.11 De EU-richtlijn verplicht aanbesteders te motiveren waarom ze níét splitsen, maar in de praktijk is die motiveringsplicht blijkbaar geen echte stok achter de deur.

De drie Europese indicatoren vormen een zelfversterkend beeld, dat nieuwe en kleine bedrijven uitsluit. Een groot contract van €5 miljoen valt buiten het bereik van de meeste mkb-bedrijven, en ook directe gunningen gaan vaak naar de grote bedrijven die goed genetwerkt zijn, of het vorige contract in handen hadden.

Ergens is het geen verrassing dat marktconcentratie niet afneemt, ondanks alle pogingen. Het Rekenkamer Beoordelingskader Inkoopbeheer, de standaard waartegen departementen jaarlijks worden getoetst, bevat vier categorieën: rechtmatigheid, naleving van de aanbestedingswet, contractdossiervorming, en toepassing van inkoopregelgeving. Marktconcentratie staat er niet in. Mkb-besteding in euro's staat er niet in. Vendor lock-in staat er niet in. We sturen dus bijna alleen maar op proces, en niet op uitkomsten.12 13

Geen sturing zonder inzicht

Voordat we kunnen sturen op uitkomsten, is het belangrijk dat we bijhouden hoe het met die uitkomsten gaat. Helaas ontbreken juist die cijfers het vaakst. Zo is het totaal onduidelijk welk deel van de aanbestedingswaarde anno 2026 naar mkb'ers gaat.14 In 2015 noteerde belangenbehartiger MKB-INFRA in haar reactie op een evaluatie van de Aanbestedingswet: "Het aantal inschrijvingen van het mkb bij aanbestedingen is wel omhoog gegaan, maar het mkb-aandeel in de aanbestedingen niet."15 Oftewel: we winnen wel opdrachten, maar die vertegenwoordigen maar een klein deel van de markt. Elf jaar later is die conclusie nooit weerlegd, omdat het tegenbewijs niet bestaat.

De Open State Foundation stelde vorig jaar vast dat de Nederlandse overheid haar inkoopdata niet centraal toegankelijk maakt: prijzen worden niet systematisch gepubliceerd, data zijn verspreid over honderden aanbestedende diensten, gunningsbeslissingen ontbreken vaak, real-time inzicht bestaat niet.16 TenderNed werkt sinds 2023 in het Open Contracting Data Standard en maakt daarmee technisch meer dan 51 indicatoren meetbaar.17 Daarmee bestaat de technische capaciteit inmiddels, maar een besluit om de uitkomst van inkoopprocessen structureel te meten, bestaat niet.

De EU-richtlijn 2014/24 verplicht lidstaten via artikel 83 om een nationale toezichtsautoriteit aan te wijzen die het aanbestedingsbeleid monitort. Nederland heeft die bevoegdheid verdeeld: rechtmatigheidstoezicht bij de Rekenkamer, stelselcoördinatie bij BZK, markttoezicht bij de ACM. Geen van deze drie heeft als formele taak om de markt voor overheidsopdrachten competitiever te maken, of om meer inzicht te creëren in de marktwerking. Op 20 mei 2026 vat BZK in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk het treffend samen: "Het Rijk heeft geen aanvullende activiteiten ondernomen om de transparantie van inkoopdata te vergroten."18

In een nota-overleg in juni 2025 over cloudbeleid gaf staatssecretaris Digitalisering Zsolt Szabó (PVV) de stand van zaken vrijuit weer. Over eerdere cloudkeuzes: "ja, het was prijs en gemak. We keken niet naar weerbaarheid, maar daar maken we nu een omslag in." Op de vraag waarom Amerikaanse leveranciers blijven winnen verwees hij naar de autonomie van departementen. En over de eenvoudige vraag hoeveel geld er naar big tech gaat en hoeveel naar Europese aanbieders:

"Het antwoord is, zoals altijd, geen idee! Al decennia hebben we geen idee." — Zsolt Szabó19

Als zelfs de staatssecretaris zo machteloos blijkt te zijn, kunnen we gerust stellen: het is niemands schuld, en dat is een probleem. Niemand kiest er bewust voor om 67,6% van de grote IT-projecten van het Rijk bij vijf bedrijven onder te brengen. Als we daar verandering in willen brengen, moeten we dus eerst iemand verantwoordelijk maken. Daar gaat het volgende stuk over.

Deel 1: Wat besteden we aan Microsoft? We weten het niet

Tue, 26 May 2026 00:00:00 GMT

Een onbeantwoorde Kamervraag

In het najaar van 2025 nam de Tweede Kamer een motie aan van Jesse Six Dijkstra (NSC) met een eenvoudig verzoek: zorg dat we per ministerie kunnen zien wat hoeveel de IT-licentiekosten bij Microsoft, Oracle en SAP gestegen zijn. Een 'quickscan' moest het Rijk inzicht geven.1

Op 18 december 2025 meldde staatssecretaris Van Marum (BZK) aan de Kamer dat die quickscan was opgeleverd. Hij schreef dat er een quickscan is opgeleverd die “niet verder te specificeren is naar licentiekosten."2

Vertaling: het Rijk heeft geprobeerd op te tellen wat het uitgeeft aan zijn grootste softwareleveranciers, en formeel geconcludeerd dat dat onmogelijk is. En daarmee beschouwde de staatssecretaris de transparantiepoging als afgedaan.

Een feature, geen bug

"Wie niet weet wat hij inkoopt, mist meer dan inzicht. Hij mist een onderhandelingspositie, een exit-mogelijkheid, een vorm van zeggenschap."

Waar gaat dit over? Wie denkt dat dit puur om een inzichtsprobleem gaat, leest de brief van de staatssecretaris verkeerd. In dezelfde brief staat ook deze zin: "de dienstverlening (en vooral de facturering) loopt via resellers; via de EAP is er geen direct contract met de uiteindelijke leverancier."3 En op een andere Kamervraag eerder dat najaar antwoordde minister Van Weel dat de Microsoft-licentiekosten "verweven zijn met de totale prijs die voor Microsoft-producten wordt betaald" en daarom "niet afzonderlijk kunnen worden gespecificeerd."4

EAP staat voor Europese Aanbestede raamovereenkomst Programmatuur—de centrale software-aanbesteding van het Rijk, gegund in december 2023 aan vijf resellers (Insight, Dustin, Protinus, SoftwareOne, Crayon) voor naar schatting 300 miljoen euro per jaar.5 Het Rijk koopt zijn software via Dustin. Dustin koopt bij Microsoft. Microsoft factureert aan Dustin. Dustin factureert aan het Rijk. En onder die laatste naam Dustin verdwijnt het woord Microsoft.

De gerapporteerde 230 miljoen euro die het Rijk in 2024 uitgaf aan IT-diensten6 is daarom geen Microsoft-cijfer. Het is een optelling over acht leveranciers samen (AWS, Google, IBM, KPN, Microsoft, Oracle, Red Hat, SAP) en kan niet uitgesplitst worden.7

En om het nog onoverzichtelijker te maken, de software-categorie van het Rijk als geheel is 570 miljoen euro, verdeeld over meer dan drieduizend sub-leveranciers.8 Wie van die drieduizend uiteindelijk Microsoft-licenties levert, en voor hoeveel, dat weten we dus niet.

De buren weten het wel

Buurlanden hebben deze onduidelijke inrichting niet. In Berlijn stelde Bondsdag-parlementariër Rebecca Lenhard dezelfde vraag in 2025. Zij kreeg wél een antwoord. De Duitse Bund gaf in 2025 481 miljoen euro uit aan Microsoft alleen. Saillant: een stijging van 38%(!) ten opzichte van het jaar ervoor.9 Het Britse equivalent, de Strategic Partnership Arrangement van Crown Commercial Service, kost de Britse publieke sector 1,9 miljard pond per jaar.10

In Duitsland en het Verenigd Koninkrijk is er dus in ieder geval transparantie op deze gegevens, al spelen er ook problemen rondom IT-leveranties. In Verenigd Koninkrijk is de hele inkoop transparant via één raamovereenkomst, en is zo helder en inzichtelijk. In Duitsland kan je met een WOO-equivalent achter het getal komen. Maar in Nederland is "niet te specificeren" blijkbaar een geldig antwoord aan de Kamer.

Om te zorgen dat we weten wat we kopen, dat we snappen wat we kopen en er zeggenschap over hebben, moeten we eerst snappen wat de situatie nu is. Zolang we dat niet weten, modderen we voort en stijgen zowel de kosten als de afhankelijkheid van andere partijen.

Waarom dit nu meer dan ooit van belang is

Twee recente gebeurtenissen maakten die afhankelijkheid pijnlijk zichtbaar.

In februari plaatste president Trump met Executive Order 14203 de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag op de Amerikaanse sanctielijst. Microsoft gaf het ICC een keuze: sluit het account van de hoofdaanklager, of wij stoppen alle dienstverlening aan de hele organisatie. Het ICC moest toegeven, en sloot de e-mail af. Het lijkt een ongeloofwaardige scène uit een film, maar Microsoft heeft dit op 18 februari 2026 zelf bevestigd.11 Ernstig geschrokken, is het ICC inmiddels bezig om 900 digitale werkplekken naar het Duitse OpenDesk te verhuizen.12

Voorbeeld twee, eind 2024 stopte de Nederlandsche Bank met end-to-end versleuteling van haar e-mail. De reden, in DNB's eigen woorden: versleuteling opzetten en beheren voor meer dan duizend onder toezicht staande instellingen—banken, verzekeraars, pensioenfondsen—is "in de praktijk niet uitvoerbaar".13 DNB's mail loopt nu onversleuteld door de servers van Microsoft. Zonder eigen versleuteling kan Microsoft vertrouwelijke berichten meelezen. Ironisch: een paar maanden eerder had diezelfde DNB de financiële sector publiekelijk gewaarschuwd voor de afhankelijkheid van bedrijven als Microsoft.14

Het is niemands schuld, en dat is een probleem

Het pijnlijke aan dit probleem is dat niemand verkeerd handelt. Iedereen doet wat van hem of haar verwacht wordt. Overal werken mensen hard, wordt er hervormd en wordt over elke euro drie keer nagedacht. De inkoper koopt via de raamovereenkomst, want dat is rechtmatig. De reseller factureert en levert, want dat is wat het EAP voorschrijft. Microsoft bundelt cloud, licenties en advies in één Enterprise Agreement, want dat is handig en makkelijk voor de afnemer. De minister kan de kosten "niet specificeren", want die data is er niet binnen het huidige stelsel.15

Zo komt het dat het Rijk al tien jaar niet kan zeggen wat het aan Microsoft uitgeeft. Het cijfer is er gewoon niet. En Microsoft is slechts het meest duidelijke voorbeeld. Er zijn nog veel meer voorbeelden bij het Rijk en lokale overheden waar kennis en slagkracht stukje bij beetje uit handen zijn gegeven. Niet omdat iemand heeft besloten dat dit de beste keuze was. Het is gewoon gebeurd. En dat terwijl inkoop om 113 miljard euro per jaar gaat.16 17

Stel: de premier zegt morgen dat dit beter moet. Wie belt hij dan? Beleid en uitvoering zijn zo versplinterd en gedecentraliseerd, dat er niemand verantwoordelijk kan worden gehouden voor het eindresultaat. Iedereen is verantwoordelijk, en daardoor is niemand verantwoordelijk. De vraag is wie die impasse durft te doorbreken.

Omdat de toekomst er niet vanzelf komt — waarom we verdergaan als Delta Instituut

Wed, 22 Apr 2026 00:00:00 GMT

"Als we willen dat alles blijft zoals het is, moet alles veranderen." - Giuseppe Tomasi di Lampedusa

Het vraagstuk van technologie en innovatie

Technologie speelt een alsmaar groeiende rol in ons leven. Wie tegenwoordig gegevens wil doorgeven aan de overheid, doet dat zelden nog via een brief of een balie. We gaan ervan uit dat de overheid 24 uur per dag digitaal bereikbaar is, en de meest ingewikkelde regelingen foutloos en op grote schaal uitvoert. De overheid is dus meer dan een collectie afspraken en wetten: het is de grootste technologie-operatie van Nederland. Of die operatie goed draait, bepaalt of burgers krijgen waar ze recht op hebben, en of uitgevoerd kan worden wat de politiek besluit.

Ook onze economie is sterk veranderd. De technologiesector is al een halve eeuw de snelst groeiende industrie wereldwijd, wat weerspiegeld wordt in het feit dat bijna elk domein van onze samenleving er inmiddels op draait. Die technologische innovatie heeft onze welvaart gebracht, maar op veel vlakken ook steeds afhankelijker gemaakt van buitenlandse mogendheden en bedrijven.

In de afgelopen periode is dat laatste vraagstuk steeds urgenter geworden. Met de opkomst van AI kan software steeds meer dingen die eerder niet voor mogelijk werden gehouden. De schaal en kunde van AI groeit in een ongeëvenaard tempo, en daarmee ook de snelheid waarmee het de oude economie vervangt.

De Nederlandse samenleving staat intussen niet stil. Door vergrijzing lopen de zorgkosten op, stijgen de pensioenlasten, en zijn er steeds minder werkenden per gepensioneerde. Als we de verzorgingsstaat willen behouden, is het noodzakelijk dat we meer met minder kunnen doen. Een innovatieve economie is daarvoor de enige duurzame oplossing.

Technologie en innovatie moeten Nederlandse kerncompetenties worden. Als we dat niet doen, lopen we vroeg of laat tegen de muur. Maar als we het wel doen, kunnen we een toekomst bouwen met brede welvaart, terwijl we grip houden op onze digitale infrastructuur en onze eigen waarden blijven bepalen.

Wij zijn optimistisch dat dat kan, en overtuigd dat dat moet.

Waarom? Omdat we de Nederlandse geschiedenis kennen. Een geschiedenis met tal van voorbeelden van hoe we onszelf opnieuw moesten uitvinden, om daarna sterker terug te komen. Na de achttiende eeuw met de industriële revolutie, na de Tweede Wereldoorlog met de wederopbouw, en na de watersnoodramp met de Deltawerken. Periodes die bewijzen dat we bouwers zijn, en dat we als land in staat zijn om grote publieke werken te verzetten. En niet onbelangrijk: periodes die bewijzen dat vooruitgang de moeite waard is om voor te vechten, en zich kan vertalen in een hogere levensstandaard voor iedereen.

Wat we al hebben bereikt

In de afgelopen twee jaar hebben wij met Herprogrammeer de Overheid geprobeerd om mee te bouwen aan die visie. We schreven met de Kamercommissie voor Digitale Zaken een initiatiefnota voor een sterkere digitale overheid, waarvan veel ideeën in het regeerakkoord terechtkwamen. We zetten ons in voor de hervorming van inkoop bij het Rijk, om ervoor te zorgen dat de overheid toegang heeft tot een breed landschap van Nederlandse producten en diensten. En we werkten met overheidsorganisaties aan burgergerichte software, om te laten zien dat bouwen in multidisciplinaire teams tot goedkopere software en betere dienstverlening leidt.

Ook schreven wij mee aan het AI Plan, om Nederland beter voor te bereiden op de kansen en dreigingen die voortkomen uit AI. Daarin pleitten we onder meer voor een nationaal AI-onderzoekscentrum, het opbouwen van een AI-veiligheidsinstituut, en een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI) dat technologische doorbraken kan forceren om de grootste maatschappelijke problemen op te lossen. Ook deze plannen kwamen in het regeerakkoord terecht.

En toch staan we pas aan het begin

Geen van deze dossiers is af. Sterker nog, het belang van deze dossiers is alleen maar toegenomen. Onze donateurs stellen ons in staat om dit werk belangeloos te doen. En dankzij deze donateurs kunnen we dit werk nu op nog meer thema's doorzetten. We gaan verder onder de naam Delta Instituut, om die bredere ambitie uit te drukken.

Dat doen wij wat anders dan anderen. Wie ons kent, weet dat we ons lastig laten categoriseren. We publiceren artikelen, maar zijn geen journalisten. We spreken met de politiek, maar zijn geen lobbyisten. We bouwen mee met de ambtenarij, maar zijn geen consultants.

Wat we wel zijn, is resultaatgericht. De vraagstukken waar ons land voor staat kunnen niet opgelost worden vanaf de zijlijn. Daarom staan wij achter de mensen die Nederland weerbaar en welvarend proberen te maken, totdat het werk is gedaan.

Maar dat kunnen we niet alleen. Wij zoeken nog meer vooruitstrevende mensen die mee willen bouwen en bereid zijn om in de arena te stappen. Je kunt onze openstaande vacatures hieronder vinden.

Daarbij leggen we de lat hoog: voor onszelf, voor de politiek en voor de overheid. Want de grootste problemen van deze tijd los je niet op met klein denken.

Het is tijd om weer ambitieuze projecten aan te gaan. Om de overheid te ontketenen waar die is vastgelopen. Om te streven naar de absolute wereldtop in wetenschappelijke en technologische innovatie. En om dat te vertalen naar brede welvaart en een hoge levensstandaard, nu en over tien jaar.

De toekomst laat niet langer op zich wachten.

Namens het Delta Instituut,

Vijf voorstellen voor een toekomstbestendige overheid

Thu, 10 Jul 2025 00:00:00 GMT

1. Creëer een minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering

Digitale infrastructuur vormt de ruggengraat en de voordeur van de overheid. Door samen te werken met de politiek en de ambtenarij bouwen wij aan de digitale slagkracht van de overheid.

Wij geloven dat goede digitalisering vertrekt vanuit de burger, niet vanuit de organisatielogica, en dat beleid, uitvoering en techniek gelijktijdig moeten optrekken. Met kleine, wendbare teams, een cultuur van experimenteren en radicale transparantie laten we zien dat digitale vernieuwing niet synoniem hoeft te zijn met budgetoverschrijding of vastgelopen systemen.

Stel een Minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering aan, met het mandaat om digitaliseringsstandaarden te handhaven en daarmee een stoplichtfunctie te zijn voor elke euro die naar digitalisering gaat.

2. Creëer een Nederlandse Digitale Dienst

Tech talent zit nu overal in de overheid, maar zelden in de bestuurskamer. Daardoor worden er vaak projecten opgestart zonder dat er goed is gekeken naar de digitale strategie, of is geleerd van fouten in het verleden.

Landen zoals Engeland, Taiwan en Estland hebben daarom een digitale dienst opgericht. Een centrale club met bouwen in het DNA, die andere organisaties ondersteunt.

Een Nederlandse Digitale Dienst kan best practices ontwikkelen voor hoe je bouwt binnen de overheid. Met multidisciplinaire teams kunnen ze optreden als vliegende keep waar nodig, en prototypes bouwen om de burger te betrekken bij het ontwerpproces.

Natuurlijk moet deze dienst geleid worden door een minister, maar belangrijker nog: een hele hoop goede technische mensen.

Maak €50 miljoen vrij voor de oprichting van een Nederlandse Digitale Dienst, die direct rapporteert aan de minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering. De dienst moet met multidisciplinaire teams ondersteuning kunnen bieden aan de rest van de overheid.
Bij ICT-projecten boven de 5 miljoen euro wordt het bouwen van prototypes tijdens de beleidsontwikkeling verplicht gesteld. De Digitale Dienst verstrekt bindende richtlijnen en advies over de kwaliteit van het ontwerp. De praktische uitvoerbaarheid voor burgers staat centraal en wordt expliciet gevalideerd.

3. Betaal technisch talent in vaste dienst hetzelfde als zzp’ers

Tech talent bij de overheid krijgt veel te weinig betaald. Of is dat eigenlijk wel zo? Laten we de cijfers er eens bijpakken. Wie aan de slag gaat bij de overheid in schaal 12 krijgt gemiddeld zo’n €107.000 per jaar, inclusief pensioen, vakantiedagen en individueel keuzebudget. Daarnaast maakt de overheid nog zo’n €26.000 aan overheadkosten voor bijvoorbeeld kantoorkosten, voor een totaal van €133.000 per jaar.

Voor diezelfde persoon als zzp’er is de overheid €102,65 (excl. btw) per uur kwijt. De overheid heeft bedacht dat zzp’ers gemiddeld 1364 productieve uren per jaar schrijven, wat neerkomt op een bedrag van €140.000 per jaar. Een kleine stijging van 5%, maar niets geks. In de praktijk kunnen zzp’ers echter gemiddeld gewoon 34 uur per week schrijven, ofwel zo’n 1727 uur per jaar. Dat komt neer op een salaris van ruim €177.276 per jaar. Zelfs na 20% pensioenafdrachten is dat nog steeds €141.000 per jaar. Onder de streep is het niet vreemd dat veel mensen deze €141.000 verkiezen boven de €107.000 die je krijgt als je in dienst treedt.

Door zzp’ers zo lucratief te betalen heeft de overheid in de afgelopen jaren technisch talent weten te vinden, ondanks dat hun eigen salarissen niet marktconform zijn. Dat moet anders, want het is veel beter voor de overheid als mensen deel zijn van de organisatie.

De oplossing is simpel: creëer een apart salarispad voor technici, waarbij de salarissen wél marktconform zijn. Ook moeten we inhoudelijke expertise beter gaan waarderen. Nu kan je alleen promotie maken naar de hogere schalen als je bereid bent om mensen te gaan managen. Voor technici moet het ook mogelijk zijn om promotie te maken op basis van hun technische kennis en individuele bijdrage. Zo houden we ook op senior niveau de technici aan boord.

Creëer een apart salarispad voor technici, waarbij de netto salarissen na pensioenafdrachten gelijk getrokken worden met de huidige zzp-tarieven.
Maak het mogelijk om binnen dit carrièrepad op basis van inhoudelijke kennis promotie te maken tot de hoogste schalen.

4. Programma Toekomstbestendige Rijksdienst

Het gaat niet goed met de slagkracht van de overheid. Tussen 2015 en 2022 daalde de productiviteit bij de uitvoeringsorganisaties met 14% ten opzichte van het bedrijfsleven. We hebben nu al 60.000 fte extra nodig om de dalende productiviteit bij de uitvoeringsorganisaties op te vangen. Als deze trend zich doorzet moet het Rijk dankzij verdere daling en verloop in 2032 nog eens 95.000 extra fte aannemen.

Intussen is op de beleidsdepartementen tussen 2013 en 2023 het aantal fte met 55% gestegen. En bestaan die departementen inmiddels voor 50% uit toezichtfuncties zoals juristen en communicatie. Veel van de groei op beleidsdepartementen vertaalt zich vervolgens weer in extra werk voor uitvoeringsorganisaties. Ook is de totale omvang van het Rijk explosief gestegen:

Hoe gaan we dit schip keren? Tussen 2006 en 2010 hadden we al een programma dat dit succesvol deed; het Programma Vernieuwing Rijksdienst. Het wordt tijd om dit recept te herhalen.

Maak de minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering verantwoordelijk voor een Programma Toekomstbestendige Rijksdienst. Dit programma krijgt net zoals in het verleden een taakstelling voor productiviteitswinst in (1) budget, (2) fte en (3) externe inhuur. Vervolgens kan er per organisatie worden gekeken hoeveel winst er kan worden geboekt.

Die doelen kunnen bereikt worden door slimmer te gaan werken, zoals we in het verleden bijvoorbeeld de backoffice van het Rijk hebben gebundeld. Er zijn nu vooral twee andere ingrepen nodig.

Allereerst verticaal. In de waterval van de overheid is het nu zo dat beleidsdepartementen vaak grotendeels de lijnen uitzetten, om die vervolgens als done deal te presenteren aan de uitvoeringsorganisaties. Plannen zijn daardoor vaak te complex en lopen vertraging op in de uitvoering. Door uitvoering en beleidsdepartementen op gelijke voet samen te laten werken kan er veel tijd en geld worden bespaard, en zetten we een grote stap naar simpelere dienstverlening voor de burger.

Dan horizontaal. Een hoop dossiers raken meerdere ministeries. Denk bijvoorbeeld aan ons toeslagensysteem, waar 7 beleidsteams, 6 CIO’s en 2 werkorganisaties aan werken. Als het binnen de overheid al zo ingewikkeld is, hoe kan het dan ooit naar de burger simpel worden gemaakt? Het zou goed zijn als we horizontaal meer gaan samenvoegen zodat er bij dit soort opgaven één centraal team verantwoordelijkheid krijgt om knopen door te hakken.

Creëer een Programma Toekomstbestendige Rijksdienst met een taakstelling voor krimp in de bedrijfsvoering. Hierbij worden bindende richtlijnen meegegegeven voor (1) budget, (2) fte en (3) externe inhuur, op basis van de geschatte efficiëntiewinst die mogelijk is per organisatie.
Dit programma leidt rijksbrede initiatieven voor aanjagen van verbetering van de bedrijfsvoering. Denk hierbij onder andere aan het dichter bij elkaar plaatsen van beleid, uitvoer en techniek, en het creëren van interministeriële teams met mandaat rondom opgaven die verkokering overstijgen.
Maak de minister voor Digitale Zaken & Bedrijfsvoering eindverantwoordelijke voor dit programma. Stel ook een ministeriële commissie samen met ook de minister-president, vice-mp, en ministers van Financiën en BZK.
Stel voor de minister-president een raadadviseur aan op digitalisering en bedrijfsvoering

5. Centraliseer en vereenvoudig inkoop

De huidige aanbestedingsprocedures zijn lang en vergen veel juridische kennis. Als gevolg zijn er slechts een paar grote bedrijven die vrijwel alle grote aanbestedingen op het gebied van digitalisering naar zich toe weten te trekken.

Dat kan beter: in het Verenigd Koninkrijk hebben ze hun aanbestedingsproces in 2015 al op de schop genomen, en daarmee bespaarde ze in 2024 £4,9 miljard pond in één jaar! Hoe bereikten ze dat? In plaats van maar een paar bedrijven de kans te geven om zich in te schrijven op opdrachten, mag iedereen deel worden van een raamwerkovereenkomst. Ook knippen zij grote aanbestedingen op in kleinere opdrachten, en hebben ze hun inkoopcentra gebundeld. In 2015 leverden 169 MKB’ers diensten aan de Britse overheid, inmiddels zijn dat er meer dan 7500+.

Wij staan op hetzelfde punt als de Britten in 2015, en kunnen dus miljarden besparen door de markt toegankelijker en eerlijker te maken. Natuurlijk vergt dat technische expertise aan de kant van de overheid. Daarom is het logisch om de minister voor Digitale Zaken en Bedrijfsvoering dit te laten vormgeven met zijn Digitale Dienst.

Geef de minister samen met zijn Digitale Dienst het mandaat om bindende standaarden op het gebied van digitale inkoop te creëren
Creëer één centraal inkooppunt voor digitale diensten, cloudhosting en digitale infrastructuur, dat zich actief inzet voor marktverbreding en naleving van vastgestelde standaarden.
Stel raamwerkovereenkomsten permanent open voor de gehele markt

Doorbreek de waterval bij de overheid

Wed, 02 Oct 2024 00:00:00 GMT

Uit het archief: De oorzaak van deze uitloop wordt vaak gezocht in de complexiteit van de opdracht, of de beperkte hoeveelheid beschikbare programmeurs. Dat kan echter niet alles verklaren; ook succesvolle projecten hebben immers te maken met deze moeilijkheden. Het accuratere antwoord werd al eens gegeven door Jennifer Pahlka in haar boek "Recoding America", dat haar tijd beschrijft als plaatsvervangend CTO in de Obama-regering. Haar diagnose is even kloppend voor de VS als voor Nederland: ICT is letterlijk ondergeschikt in het proces van wetsontwerp.1

Dat proces neemt de vorm aan van een waterval. Bovenaan de waterval gaan beleidsmedewerkers aan de slag om het programma van de regering te vertalen naar concrete plannen. In het midden van de waterval wordt met een summiere uitvoeringstoets beoordeeld of die plannen ook haalbaar zijn voor de uitvoeringsorganisaties. Als de wet wordt aangenomen door de Tweede Kamer, mogen programmeurs onderaan de waterval aan de slag om het systeem daadwerkelijk te bouwen. Vaak gebeurt dit door een private partij, die van de overheid tot in detail te horen krijgt hoe het systeem eruit moet zien. Een paar jaar later wordt het systeem gelanceerd. Of althans, dat is het idee.

De realiteit is een stuk weerbarstiger. Tijdens het bouwen lopen programmeurs namelijk vaak tegen een hoop problemen aan. Het bestaande ICT-landschap kan de gegevens niet aanleveren, de oude code werkt anders dan gedacht, of de keuzes die in het ontwerp simpel leken, blijken in de praktijk veel meer tijd te kosten. Het vooraf ‘toetsen’ van dit soort problemen—zonder een regel code te hebben geschreven—blijkt vaak een wassen neus. Omdat onderaan de waterval de systeemeisen al vast staan, kan het project echter geen kant meer op. Dit kan resulteren in projecten die jarenlang voortslepen en zelfs met allerlei evidente problemen online gaan, zoals bij de Omgevingswet gebeurde. Het resultaat is een burger die zich in allerlei bochten moet wringen om de tekortkomingen van het systeem op te vangen.

De meeste software die men dagelijks gebruikt, wordt dan ook niet meer op deze ‘waterval’-manier gebouwd. In plaats daarvan gaan tech-savvy organisaties iteratief te werk: zodra je een beeld hebt van de richting die je op wilt, ga je aan de slag om een prototype te bouwen en om feedback op te halen bij gebruikers. Daarmee sla je twee vliegen in 1 klap: omdat niet vaststaat hoe je gaat bouwen, kun je nog van route wisselen als je tegen technische problemen aanloopt. En omdat je direct met je gebruikers praat, kun je je dienst intuïtiever en gebruiksvriendelijker maken.

Dat klinkt geweldig, maar is het ook mogelijk voor de overheid? Jazeker, maar dan moet zij wel op een aantal vlakken worden ‘hergeprogrammeerd’. Allereerst is het belangrijk dat we de waterval doorbreken, en technici en uitvoeringsorganisaties vanaf dag 1 betrekken bij het beleidsontwerp. Techniek kan dan zo snel mogelijk aan de slag met het daadwerkelijk programmeren van prototypes. Zo worden technische obstakels snel geïdentificeerd, kan er feedback worden opgehaald van burgers, en kan het ontwerp worden aangepast als er betere routes mogelijk blijken.

Noodzakelijk voor deze werkwijze is dat we stoppen met het uitbesteden van volledige ICT-systemen. Dan ontstaat er namelijk een opdrachtgever-opdrachtnemer relatie, waarbij de overheid in dikke contracten vastlegt wat er moet gebeuren. Zo kan de bouwer niet meer bijsturen als die tegen een muur aanloopt. Bovendien wordt hiermee kritieke kennis over de schutting gegooid. Als het systeem onvermijdelijk een keer moet worden gemoderniseerd, omdat beleid wijzigt of de technologie veroudert, dan is de overheid vaak afhankelijk van de originele verkoper en schieten de kosten door het dak.

In plaats daarvan moet de overheid ICT gaan omarmen als kerncompetentie, en multidisciplinaire teams neerzetten die helpen met het ontwerpen, bouwen en onderhouden van systemen. Deze teams werken niet op projectbasis, maar blijven het systeem en dienstverlening verbeteren, ook na lancering. Vanzelfsprekend kunnen er altijd deelcomponenten worden uitbesteed aan de markt, zolang de kennis en het stuurmanschap maar intern blijven. Juist voor goede uitbesteding is interne expertise immers cruciaal.

Landen om ons heen laten zien dat dit goed mogelijk is. Zo heeft de Government Digital Service in het Verenigd Koninkrijk de overheid met deze werkwijze binnen een paar jaar al 4 miljard pond kunnen besparen. Nog belangrijker: dankzij hun eerste project GOV.UK kunnen Britten nu op één overzichtelijke plek zien wat ze van de overheid kunnen verwachten.

Voor betere en goedkopere dienstverlening hoeft ook het gebrek aan programmeurs geen obstakel te zijn. Wij kennen genoeg toptalent in de tech industrie die zich met liefde een paar jaar zou willen inzetten voor een betere digitale overheid. Maar dan is het wel aan de overheid om te zorgen voor een omgeving waarin zij hun beste werk kunnen doen. Dat begint bij het doorbreken van de waterval.