Deel 1: Wat besteden we aan Microsoft? We weten het niet
De overheid geeft elk jaar zo'n 113 miljard euro uit aan inkoop, waarvan ongeveer 18 miljard door de Rijksoverheid zelf. Aan IT besteedt het Rijk daarvan naar schatting meerdere miljarden—een precies cijfer wordt niet centraal gepubliceerd. Het Delta Instituut onderzoekt hoe het beter kan: meer regie, toegankelijkere markten en minder afhankelijkheid.
Dit is het eerste van vier stukken onder de noemer: Het is niemands schuld, en dat is een probleem. We werken van casus (Microsoft) via patroon (tien jaar hervorming) en mechanisme (waarom de hervormingen de uitkomsten niet veranderen) naar de uitweg (hoe het wel kan).
Een onbeantwoorde Kamervraag
In het najaar van 2025 nam de Tweede Kamer een motie aan van Jesse Six Dijkstra (NSC) met een eenvoudig verzoek: zorg dat we per ministerie kunnen zien wat hoeveel de IT-licentiekosten bij Microsoft, Oracle en SAP gestegen zijn. Een 'quickscan' moest het Rijk inzicht geven.1
Op 18 december 2025 meldde staatssecretaris Van Marum (BZK) aan de Kamer dat die quickscan was opgeleverd. Hij schreef dat er een quickscan is opgeleverd die “niet verder te specificeren is naar licentiekosten."2
Vertaling: het Rijk heeft geprobeerd op te tellen wat het uitgeeft aan zijn grootste softwareleveranciers, en formeel geconcludeerd dat dat onmogelijk is. En daarmee beschouwde de staatssecretaris de transparantiepoging als afgedaan.
Een feature, geen bug
"Wie niet weet wat hij inkoopt, mist meer dan inzicht. Hij mist een onderhandelingspositie, een exit-mogelijkheid, een vorm van zeggenschap."
Waar gaat dit over? Wie denkt dat dit puur om een inzichtsprobleem gaat, leest de brief van de staatssecretaris verkeerd. In dezelfde brief staat ook deze zin: "de dienstverlening (en vooral de facturering) loopt via resellers; via de EAP is er geen direct contract met de uiteindelijke leverancier."3 En op een andere Kamervraag eerder dat najaar antwoordde minister Van Weel dat de Microsoft-licentiekosten "verweven zijn met de totale prijs die voor Microsoft-producten wordt betaald" en daarom "niet afzonderlijk kunnen worden gespecificeerd."4
EAP staat voor Europese Aanbestede raamovereenkomst Programmatuur—de centrale software-aanbesteding van het Rijk, gegund in december 2023 aan vijf resellers (Insight, Dustin, Protinus, SoftwareOne, Crayon) voor naar schatting 300 miljoen euro per jaar.5 Het Rijk koopt zijn software via Dustin. Dustin koopt bij Microsoft. Microsoft factureert aan Dustin. Dustin factureert aan het Rijk. En onder die laatste naam Dustin verdwijnt het woord Microsoft.
De gerapporteerde 230 miljoen euro die het Rijk in 2024 uitgaf aan IT-diensten6 is daarom geen Microsoft-cijfer. Het is een opgeteld over acht leveranciers samen (AWS, Google, IBM, KPN, Microsoft, Oracle, Red Hat, SAP) en kan niet uitgesplitst worden.7
En om het nog onoverzichtelijker te maken, de software-categorie van het Rijk als geheel is 570 miljoen euro, verdeeld over meer dan drieduizend sub-leveranciers.8 Wie van die drieduizend uiteindelijk Microsoft-licenties levert, en voor hoeveel, dat weten we dus niet.
De buren weten het wel
Buurlanden hebben deze onduidelijke inrichting niet. In Berlijn stelde Bondsdag-parlementariër Rebecca Lenhard dezelfde vraag in 2025. Zij kreeg wél een antwoord. De Duitse Bund gaf in 2025 481 miljoen euro uit aan Microsoft alleen. Saillant: een stijging van 38%(!) ten opzichte van het jaar ervoor.9 Het Britse equivalent, de Strategic Partnership Arrangement van Crown Commercial Service, kost de Britse publieke sector 1,9 miljard pond per jaar.10
In Duitsland en het Verenigd Koninkrijk is er dus in ieder geval transparantie op deze gegevens, al spelen er ook problemen rondom IT-leveranties. In Verenigd Koninkrijk is de hele inkoop transparant via één raamovereenkomst, en is zo helder en inzichtelijk. In Duitsland kan je met een WOO-equivalent achter het getal komen. Maar in Nederland is "niet te specificeren" blijkbaar een geldig antwoord aan de Kamer.
Om te zorgen dat we weten wat we kopen, dat we snappen wat we kopen en er zeggenschap over hebben, moeten we eerst snappen wat de situatie nu is. Zolang we dat niet weten, modderen we voort en stijgen zowel de kosten als de afhankelijkheid van andere partijen.
Waarom dit nu meer dan ooit van belang is
Twee recente gebeurtenissen maakten die afhankelijkheid pijnlijk zichtbaar.
In februari plaatste president Trump met Executive Order 14203 de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag op de Amerikaanse sanctielijst. Microsoft gaf het ICC een keuze: sluit het account van de hoofdaanklager, of wij stoppen alle dienstverlening aan de hele organisatie. Het ICC moest toegeven, en sloot de e-mail af. Het lijkt een ongeloofwaardige scène uit een film, maar Microsoft heeft dit op 18 februari 2026 zelf bevestigd.11 Ernstig geschrokken, is het ICC inmiddels bezig om 900 digitale werkplekken naar het Duitse OpenDesk te verhuizen.12
Voorbeeld twee, eind 2024 stopte de Nederlandsche Bank met end-to-end versleuteling van haar e-mail. De reden, in DNB's eigen woorden: versleuteling opzetten en beheren voor meer dan duizend onder toezicht staande instellingen—banken, verzekeraars, pensioenfondsen—is "in de praktijk niet uitvoerbaar".13 DNB's mail loopt nu onversleuteld door de servers van Microsoft. Zonder eigen versleuteling kan Microsoft vertrouwelijke berichten meelezen. Ironisch: een paar maanden eerder had diezelfde DNB de financiële sector publiekelijk gewaarschuwd voor de afhankelijkheid van bedrijven als Microsoft.14
Het is niemands schuld, en dat is een probleem
Het pijnlijke aan dit probleem is dat niemand verkeerd handelt. Iedereen doet wat van hem of haar verwacht wordt. Overal werken mensen hard, wordt er hervormd en wordt over elke euro drie keer nagedacht. De inkoper koopt via de raamovereenkomst, want dat is rechtmatig. De reseller factureert en levert, want dat is wat het EAP voorschrijft. Microsoft bundelt cloud, licenties en advies in één Enterprise Agreement, want dat is handig en makkelijk voor de afnemer. De minister kan de kosten "niet specificeren", want die data is er niet binnen het huidige stelsel.15
Zo komt het dat het Rijk al tien jaar niet kan zeggen wat het aan Microsoft uitgeeft. Het cijfer is er gewoon niet. En Microsoft is slechts het meest duidelijke voorbeeld. Er zijn nog veel meer voorbeelden bij het Rijk en lokale overheden waar kennis en slagkracht stukje bij beetje uit handen zijn gegeven. Niet omdat iemand heeft besloten dat dit de beste keuze was. Het is gewoon gebeurd. En dat terwijl inkoop om 113 miljard euro per jaar gaat.16 17
Stel: de premier zegt morgen dat dit beter moet. Wie belt hij dan? Beleid en uitvoering zijn zo versplinterd en gedecentraliseerd, dat er niemand verantwoordelijk kan worden gehouden voor het eindresultaat. Iedereen is verantwoordelijk, en daardoor is niemand verantwoordelijk. De vraag is wie die impasse durft te doorbreken.
Deze reeks bestaat uit vier delen onder de noemer Het is niemands schuld, en dat is een probleem:
- Deel 1: Wat besteden we aan Microsoft? We weten het niet.
- Deel 2: Wat hebben hervormingen ons gebracht? (nog niet gepubliceerd)
- Deel 3: Waar hervormen we naartoe? (nog niet gepubliceerd)
- Deel 4: Het kan wél (en het mag ook) (nog niet gepubliceerd)
